Architrenius

Liber nonus

___________________________________________________

Capitulum 1

De admiracione Architrenii

super verbis Nature

Capitulum 2

De residuo ortus signorum

Capitulum 3

Quod signa apud quosdam oriuntur inversa

Capitulum 4

De porcione terre que tota et sola

secundum Alfraganum inhabitatur

Capitulum 5

De inequalitate dierum naturalium

et arcu diei et arcu noctis

Capitulum 6

De ecentrico et motu epicicli in eo et de

circulo Draconis et de motibus planetarum

Capitulum 7

De retrogradacione et stacione

et progressione planete a zodiaco

versus Austrum et Septentrionem

Capitulum 8

Quod Architrenius

Nature genibus obvolvitur

Capitulum 9

Oracio Architrenii ad Naturam

Capitulum 10

De responsione Nature et promissione subsidii

Capitulum 11

De sanctione Nature in rerum genituris

Capitulum 12

De ancille amplexibus aspernandis

Capitulum 13

De adulterio devitando

Capitulum 14

Persuasio Nature ut Architrenius ducat uxorem

Capitulum 15

De cesto, cingulo Veneris

Capitulum 16

De celatura eiusdem facta a Vulcano

Capitulum 17

De monili quod nupta fuerat delatura

Capitulum 18

De loculo puellari et contentis in eo

Capitulum 19

De contractu coniugii et dote

Capitulum 20

De donacione et instrumentis musicis

Capitulum 21

De avibus verba usurpantibus

Capitulum 22

De ancillis sponse

Capitulum 23

De clientela pro diversis officiis obsequenti

Capitulum 24

De ferculis in nuptiis Architrenii et Moderancie

Capitulum 25

Quod Fortuna favit nuptiis

_____________________________________

Capitulum 1

De admiracione Architrenii

super verbis Nature

«Mirari faciunt magis hec quam scire, rudisque

Ingenii non est» ait Architrenius «astris

Intrusisse stilum vel, que divina sigillant

Scrinia, deciso dubii cognoscere velo.

5

Trans hominem sunt verba dee. miracula cecus

Audio, nam lampas animi subtilia pingui

Celatur radio, nec mens sublimia visu

Vix humili cernit, nec distantissima luce

Fumidula monstrat. tamen hec ut maxima credam,

10

Maiestas dicentis agit; celumque legentem

Miror et ignotis delector et aure libenti

Sollicitor, si magna loquens maiora loquatur.»

Capitulum 2

De residuo ortus signorum

Interea ceptum Genesis non segnior urget,

Sermonisque rota properante diucius addit:

15

«Qua vero inclinat speram declivis orizon

Deprimiturque Nothus, ibi quarta citacior exit,

Quam caput alterutro Frixeum limite claudit.

Tardior ad Libre caput est, pariterque remotis

A tropico signis, celerem rapit ocius ortum,

20

Cui magis accedit trepidantis portitor Elles.

Pisce magis Libra surgendi protrahit arcum,

[Egoceronte Chiron, Tauro Leo, Scorpius Urna.]

Egoceronta sequens declivi contrahit arcus

Orbe moras ortus, rectoque diucius instat

25

Segnicies signi. recipit contraria Cancri

Posteritas: rectumque citus superevolat ultor

Alcide, sperisque piger declivibus exit.

Tempora si sumas una, quibus elicit ortus

Oppositos arcus, recto labuntur in orbe

30

Tanta ut declivi; nec segnius una Lacones

Hemoniumque simul quam quevis spera revolvit.

Proximitate quibus tropicus accedit eadem,

Accidit illud idem; nam quantus pignora Lede

Elevat et Cancrum, visus ubi limitat Arthos,

35

Tantus ubi Borea surgenti vergit orizon.

Nec cicius, qua fervet Aren mundique tumorem

Occupat, excurrunt signi cuiuslibet una

Ortus et occasus sumpti quam, qua eminet Arthos

Occuliturque Nothus; unde in declivibus ambos

40

Si simul annectas, directo fiet in orbe

Alterutri duplum. nam qua raptissima torret

Ardua Libra ceniz, signo properatur ad ortum

Occasumque pares; et eodem tempore, visum

Quo fugit, Ideam Ganymedes detegit Urnam.

Capitulum 3

Quod signa apud quosdam

oriuntur inversa

[Qua magis a fixo Boreali distat orizon]

Quam tropicus Cancri, qua nescia vere remitti

Equora bruma ligat, oriuntur versa caduntque

Signa: priorque venit quam Piscis portitor Elles,

Posterior Tauro Frixeus, Piscibus Urna.

50

Haut secus opposita vergunt: Libraque sequenti

Scorpius inversus decumbit, ad equora Libra

Virgine descendit prior hospita, Virgo Leone.

Capitulum 4

De porcione terre que tota et sola secundum

Alfraganum inhabitatur

Circulus equidiem librans, Austrumque colurus

Qui secat et Boream, Zephyri sub cardine mundum

55

Auroreque ligant, quartisque equaliter orbem

Sectio distinguit, et fixo stante coluro

Scinditur ad rectos terre fixissimus orbis.

Iunctior Arturis habitatur quarta; situsque

Reicit humanos extremi frigore limbi

60

Oppositoque gelu torpescit inhospita paulo

Ulterius Tyle, quam despicit hora Bootes.

Quod riget eterna glacie, curtatur ad Arthon

Orbe paralello. quarte pars cetera tractu

Micior incolitur Boreali limite Sclavos

65

Metatura sinus, ut fama fante fatetur

Filius Admeti; Zephyrique a follibus equor

[Verberat occiduum, qua nomine celsius Athlas]

Quam dorso erigitur; Eous limes ad Eurum

Finibus exit Acin, ubi Gades orbis habena

70

Fixit Alexander, cuius famosior aram

Yppanis attollit medioque opponitur orbe

Gadibus Alcide – si fas est credere, fama

Quod scivisse putat; sed ad Austrum porrigit Indos

Et sicientis Aren sepelit sub sole recessus,

75

Que medios signat in adusto limite fines

Oppositisque pari discedit Gadibus arcu.

Capitulum 5

De inequalitate dierum naturalium

et arcu diei et arcu noctis

Sol, iubar astrifugum, mundum circummeat et, quo

Dimidius candet, geminum complectitur ortum

Nocte sua comitata dies; verum incipit ille,

80

Terminat ille diem. sed nec mensura diebus

Omnibus una facit, distinguitur illa, nec omnes

Par mora distendit, cum nec rapiantur ad ortus

Tractu signa pari, nec in equo permeat equos

Tempore Sol arcus orbis, qui cuspide mundi

85

Centratur, medium dum terre immobile centro

Percutit et summo distinguitur orbita signis.

Volvitur in mundum mundoque revolvitur orbe

Pene paralello Phebus, nam signa relatas

[Declinant obliqua vias; arcusque diei]

90

Dicitur, occasum qui claudit et exerit ortum,

Oppositusque moras nocturne limitat umbre.

Et quia maiores declivis spera diei

Suscipit ad Borean arcus, stratique minores

Amputat hora Nothi, Borealis crescit, ad Austrum

95

Contrahitur devexa dies; hec plenior, illa

Equidie brevior brumalibus evolat horis.

Capitulum 6

De ecentrico et motu epicicli in eo et de circulo

Draconis et de motibus planetarum

Circulus ecentris egressa cuspide mundum

Non figit medium, complectitur orbita terram

Et mediam centro quam totam circuit exit.

100

Volvitur ecentri brevior epiciclus in orbe

Excluditque solum, superos succinctus ad axes,

Vectorisque sui cuspis non deserit arcum.

Zodiaci nullo tractu declinat ab orbe

Cuspide concentris mundo; scinditque Draconis

105

Circulus ecentrem, quisquis declinat ad Austrum

Sidereosque boves. et qua transitur ab orbe

Signorum ad Boream: caput est ea sectio, nodus

Oppositus cauda, per quam vergente planeta

Ad Nothon urget, iter nautarum plaustra relinquens.

110

Fertur ad Auroram pariter festina planete

[Cuspis in orbe brevi; brevis eluctatur ad ortum]

Cuspis in ecentri, sed et hunc Draco volvit eodem

Segnior ecentrem, fixis non ocior astris.

Ad Zephyrum mundo non obvia Cynthia cuspis

115

Serpit in orbe brevi; preceps excurrit eodem

Impetus ecentris, cui parvo cuspis in orbe

Concentri rapitur mundo, motusque Draconis

Non alio raptat egresse cuspidis orbem

Ecentremque bigam, sed eadem segnior urget.

120

Reptat in occasus omni Proserpina centro,

Solus in ecentri mundo brevis obviat orbis.

Non secus et Stilbons rapitur, si ecentris agatur

Cuspis in occasus, infixe cuspidis orbe,

Qui minor angusto sic cuspide distet ab arcu,

125

Ut procul a medio mundi secat orbita mundum.

Nec minus et Stilbons comes est et Cynthia fixis

Sideribus, fixeque trahunt utrumque Draconem,

Qui rotat ecentrem secum torpentibus astris.

Capitulum 7

De retrogradacione et stacione et

progressione planete a zodiaco versus

Austrum et Septentrionem

Retrogrados nescit errores Cynthia; nusquam

130

Stat biga cum Phebi curru contraria mundo.

Impetus errantis fit progressivus in orbe,

[Quem rotat ecentris, quociens vicinior augi]

Precipiti luctatur equo; retrogradus infra

Augis in opposito, dum stellis exit Eois

135

Occiduasque petit, mundoque citacior illas

- Oppositos inter motus staturus – hanelat.

Ad Boream numquam signorum surgit ab orbe

Mercurius, contraque Venus non vergit ad Austrum;

Luna, Iovis, Mavors et iniquus Falcifer: Austri

140

Nunc secreta petunt, nunc sidera tarda Bootis.

Cuspis in ecentri defertur Delia nusquam

Devia, zodiaci numquam declivia mutat.

Ecce creatoris quid maius dextera mundo

Indulsisse queat homini? cui sidera volvit,

145

Continuat lucem, fervoribus obicit umbram,

Alternoque gelu sicientem submovet estum

Et noctis sompnique vices fomenta laboris

Adicit et noctis sepelit dispendia sompno.»

Capitulum 8

Quod Architrenius Nature

genibus obvolvitur

«Quam procul eloquii fluvius decurret et aures

150

Influet exundans» ait Architrenius «utre

Iam duplici pleno? satis est hausisse referto

Vase, nec auricule pelagi capit alveus undam.»

Hec fatus rumpitque moras pedibusque loquentis

[Irruit et genuum demissos complicat artus]

155

Et cubitos sternens iunctis iacet infimus ulnis.

Capitulum 9

Oracio Architrenii ad Naturam

«Hoc nichil, immo minus nichilo, dea, respice! fletus

Fonticulos, stagna lacrime, meroris abyssos

Extenues et plena malis vivaria sicces.

Torqueor et planctus animi tormenta fatetur

160

Garrulus et morbi latebras suspiria clamant.

Nec lacrima fraudo; veris a nubibus imber

Solvitur et nimbos oculi pluit intima nubes,

Ducitur ex animo luctus, certissima flendi

Causa subest et vera movent adversa querelas.

165

Nam tot inexhaustis anima languente procellis

Concucior, totusque dolor circumfluor omni

Peste, quod in lacrimas Phalarim siccumque moverem

Democritum, scopulosque novus suffunderet humor.

Sic mundi Boreis agitor, sic Syrtis harena

170

Naufragor humane, sic impacata Caribdis

Me sorbet, sic Scilla freto latrante flagellat.

Hiis michi naufragiis peregrino Tartara fletu

Compassura reor et flecti posse Megeram

Suspicor et sevos alias mansuescere crines.

175

Omnis in hoc casu feritas admissa nocendi

Cederet, inflexi pietas adamanta rigoris

[Molliret, precepsque Iovis lenteceret ira.]

Compaterisne tuam scelerum, Natura, flagellis

Affligi sobolem? que sic in pignora pacem

180

Maternam turbavit hiemps? odiumne noverce

Matris amor didicit? o dulces ubera numquam

Exhibitura favos! heu pignora semper amarum

Gustatura cibum! pietas materna rigorem

Induit et scopulis Prognes induruit Ino.

185

Sed quid ego dubito, luctusne refundere culpam

In matrem liceat? matrem vexare querelis

Exhorret pietas. prohibet reverencia matris,

Imperat ira loqui; rabies in turpia solvit

Ora, pudorque ligat. sed iam declino pudoris

190

Imperium, maiorque michi dominatur Erinis.

Torrenti – fateor – ire non impero: de te,

Pace tua, Natura, queror. tibi supplicat omnis

Maiestatis apex et nobis semper avarum

Obliquas oculum, nulla dulcedine clausas

195

Scis reserasse manus. homo preda doloribus evum

Tristibus immergit, nec amicis utitur annis,

Nec fruitur letis, nec verna vescitur aura.

Humanos statui numero strinxisse reatus,

Sed metam desperat opus, nec finis apertum

200

Principium clausisse potest; nam cedit harene

[Turba malis, humana quibus demencia bellum]

Indicit superis, divumque et fulmen et iram

In se cogit homo. Lipares Iovis eicit ignem

Dextra magis candens ira quam fulmine, vindex

205

Hostibus exoptans veniam, tonitruque minanti

Parcit, et admissos clemencia prepedit ictus,

Audacesque facit scelerum dilacio pene.

Tolle, parens, odium! tandem mansuesce, novercam

Exue, blanda fave! morum bona singula mater

210

Possidet, et nato nec libra nec uncia servit.»

Capitulum 10

De responsione Nature et

promissione subsidii

Dixerat et verbum lacrimarum reppulit estus,

Et stetit opposito singultus obice lingua.

At dea: «Nec matris feritas est illa, nec illa

Fellificor taxo. semper tibi sedula grates

215

Et meritum perdo; gratamque, ingrate, bonorum

Indulsi saciem, misero felicia fudi

Non merito, donumque tenes donoque teneris.

Sollicitis hominem studiis limavit et orbem

Officiosa dedit, cumulato larga favore

220

Nostra Iovi bonitas cognata et cognita. numquam

Plenior exhibuit veram dilectio matrem.

Non egresco datis, dare non fastidio, rerum

Continuans partus, nec rumpit dextera fluxum

[Muneris incisi, nec dandi rustica donum]

225

Diminuit torpendo manus; sed dona minoris

Credis, ubi dono est plus quam contenta voluntas.

Occulit ubertas precium, saciesque sapori

Derogat et tenuat accepti copia grates.

At quia sedulitas homini mea servit eique

230

Fundit opes et opem, meriti secura, malorum

Radicem fodiam, morbos a sedibus imis

Eiciam. paucis – cupias scivisse – docebo.

Iam lacrime deterge lutum, limoque remoto

Post tenebras admitte iubar. rorancia mores

235

Ubera nutricis senio lactandus hanelas,

Annosusque puer nec pectore canus ut annis,

Imberbique senex animo. iam debita menti

Canicies aderit et maturabitur intus,

Ne viridis putrescat homo, dabiturque petenti

240

Dulce, quod ad saciem siciens delibet alumpnus,

Quo puer ex animo sordensque infancia cedat.

Capitulum 11

De sanctione Nature in

rerum genituris

Sanctio nostra virum sterili marcescere ramo

Et fructum sepelire vetat, prolemque negantes

Obstruxisse vias. commissi viribus uti

245

Seminis et longam generis producere pompam

Religio nativa iubet, ne degener alnum

[Induat aut platanum, semper virguncula laurus,]

Aut salicem numquam parienti fronde puellam,

Aut si qua est vacuo folio vel flore pudica.

Capitulum 12

De ancille amplexibus aspernandis

250

Nec facit ad sapidos amplexus nubile multis

Ancille gremium. variis hec bobus aratur

Terra nec indecores scit fastidire colonos.

Vulgi cimba rapax, carpentum vile, palustri

Accurrit populo, vix plena inviscerat alno

255

Vectorem quemcumque ratis, nauloque frequenti

Quot capit expilat. iteratis omnia carpit

Navigiis, usuque vices impendere gratis

Dememinit longo, nulloque innaufraga fluctu

Occumbit, tumidam ridens concussa procellam.

Capitulum 13

De adulterio devitando

260

Turpis adulterii labes! redimicula morum

Vellit et obscuram trahit in contagia famam,

In varias suspecta neces, preciumque pudendi

Hospitis a loculo Nature malleus exit

Et Lachesis gemino succiso pollice, Parcis

265

Tollitur una colus, laribus depellitur exul

Amittitque Venus vacuos exclusa penates,

Arentique vado solitam sitit alveus undam.

Capitulum 14

Persuasio Nature ut Architrenius

ducat uxorem

Rumpe moras thalami, maturo contrahe! sunt hec

Illativa thori. solido nectatur oportet

270

Connubium nodo, riguo dum flamma iuvente

Fervet adhuc succo, nondumque infundit aniles

Brumula prima nives, nec vellera verticis albent

Crine pruinoso, nec serpit ruga, senecte

Verior interpres, ubi crispo fimbria vultu

275

Pallet et in facie numeratur Nestoris annus.

Est michi dilecta nivei signata pudoris

Clave nec attrito marcens virguncula flore,

Iam vicina thoris, culmo solidata iuvente

Primaque lanigere texens velamina pubi,

280

Blanda comes thalami sapidoque tenellula tactu;

Obnubit splendore diem, noctisque profunde

Peplum siderei vultus carbunculus urit.

Cum sit adulterii promptissima lena, Diones

Pronuba corrupte, Venerisque ancilla solute

285

Gloria, sollicito species suspecta pudori,

Non tamen hec recipit alienos innuba nexus,

Nec Ledea tenet animos, Lucrecia vultum,

Solaque Penelopen gremio gerit, ore Lacenam.

Flammativa viri sunt omnia, prona medullis

290

Inserumisse faces, hilarem factura iuventam

[Iocundumque senem: longo Moderancia nobis]

Cognita convictu, rerum cautissima, morum

Ingenio felix, Virtutis filia, natu

Nobilis et thalamos meditanti nubilis anno,

295

Pulchra – pudica tamen – dabitur tibi, sacra ligabo

Federa, que nulla caveas diffibulet etas.

Ipsa quidem vicii pravos exosa susurros,

Haut immunda pati poterit consorcia, semper

Expavit tetigisse picem. contagia toto

300

Pectore declines, alioquin vincula rumpet

Coniugii, passum maculas non passa maritum.

Capitulum 15

De cesto, cingulo Veneris

Nupta tibi ceston Veneris dabit. ille Diones

Baltheus, illa tuos precinget fascia lumbos.

Incudis studio sponse lucratus amorem,

305

Lennius hanc cocto solidavit sedulus auro,

Follibus eluctans vigiles excire caminos

Non minus ardescens Lipares quam Cipridis igne,

Dum Venus emollit operam mirando laborem.

Dum tamen insudat operi manus, oscula morsis

310

Lingua rapit labris plus quam fabrilia. vultu

Sit licet obscuro, claudo pede, basia carpit

Dulcia nec plure saturantur adultera melle

Nec, Pari, plus Frigiis poteras pavisse Lacenam.

Capitulum 16

De celatura eiusdem facta

a Vulcano

Sollicito quedam digito celavit, amata

315

Dictantis rapiente vicem, manuumque Minervam

Spectatrix acuit et cotis suscipit usum,

Ingenii supplens laudato coniuge vires.

Hic vomit Ypolitus animam, ne Phedra pudorem

Sorbeat, intactus generis morumque noverce.

320

Expositum Phyrnes gremio vinoque perustum

Nulla Xenocratem Venus ebriat, innuba nusquam

Integritas nutat; scorti luctamina ridet

Indomitus, frigetque mero candente libido.

Non potitur Lais dubio Demostene, nec quem

325

Moverat evellit, perdendo prodigus auro

Non emit amplexus; thalamos qui vendit, ementem

Fallit, et emptorem mox penitet empta voluptas.

Inguina Democritus castrat, sexumque virilem

Exuit et neutrum recipit, fratresque togatos

330

Detogat et Veneris geminum depellit avito

Mancipium tecto, lumbique incendia ferro

Ingelat et nervi succisus apocopat usum.

Renibus antiquo Pharius de more sacerdos

Excubat et palme de fronde cubilia sternit

335

Et sibi secretus alios latet incola phani,

Feminee labis vacuus, temereque vaganti

[Non sitit aspecte speciei nectar ocello.]

Capitulum 17

De monili quod nupta

fuerat delatura

Ipsa pudicicie testem castique monile

Argumenta thori, pectus clausura, retruso

340

Intrusore feret, prohibens ne iuncta dehiscant

Limina, neve sinus vilescat ianua, quovis

Trita viatore nec, quo delectet honestos

Coniugis attactus, oculus delibet adulter.

Pectoris hic nodus signis intexitur. Artis

345

Me – fateor – vincente manu, pictura pudicam

Predicat, et sacrum perhibent exempla cubile.

Hic animo victrix, lecti Lucrecia ferro

Dedecus excusat; riget expectator Ulixis

Penelopes arcus; navem plus Claudia morum

350

Quam manuum virtute movet; religatque solutum

Marcia nupta fide thalami, non carne Catonem.

Prima sacerdotis vice Flacci dedicat uxor

Idalie sacrum, monitis instante Sibilla.

Frustra Meoniis vates sub Apolline fati

355

Precinit ambages; precio Cassandra negato

Nec pactum recipit thalamo sed pectore Phebum,

Plenaque non tollit gremio sed mente magistrum.

Risus et lacrimas sponsi partitur, utroque

Iuncta comes fato, nec deserit integra fractum

360

[Ysicratea virum; consors immota pericli]

Ut thalami, regis nusquam secura suique

Metridatis, fragiles bellis accommodat artus:

Loricata latus, alienis degener armis

Exulat in clipeos, strictos peregrinat in enses,

365

Belligeros transumit equos, sexumque virili

Occulit in cultu, galeato mascula crine.

Mausole, viva tibi dat Mausolea, virumque

Artemesia bibit; quos pavit aromate, sponsi

Sorbet amans cineres, sparsumque in melle maritum

370

Haurit utrumque favum, nec fatis federe rupto

Connubium servat uteri thorus alter et una

Coniugis est coniunx tumulus, pira, piramis, urna.

Capitulum 18

De loculo puellari et

contentis in eo

Hoc feret, inque tuis vigilabit zonula lumbis

Excuba, ne morum penetret lascivia murum.

375

Florida picture precio vernante brevemque

Ampla puellarem loculum demittit, amoris

Nuncia laturum sponse munuscula sponso.

Clauditur in dando: lecti concordia, pacis

Fedus, amicicie nodus, correctio voti,

380

Integritas recti, virtutis serrula, morum

Lima, rigor mentis, maiestas oris, honesti

Pondus, habena modi, scelerum succisio, culpe

[Meta, Minerva boni, medii via, methodus equi,]

Mundicie pecten, vite fragrancia, fame

385

Gracia, solamen miseris, cautela secundis.»

Capitulum 19

De contractu coniugii et dote

Dixit, et a lacrimis redit Architrenius, egra

Mesticie caligo fugit nec lecior umquam

Federis instanter nodum petit. illa capacem

Consilii laudat, optata citacius urgens.

390

Curia contrahitur, legitur locus, apta iugandis

Omnia tractantur; producitur ultima virgo

Phebigero plus quam prefulgentissima vultu.

Dos datur a nupta: vigil observancia recti,

Casta quies lingue, facundia passa soporem,

395

Eloquii pondus, os in sermone pudicum,

Fece carens pectus, mens labis inhospita nevo,

Munda domus cordis, anime laudanda supellex,

Pacis amor frater, germana modestia nupte,

Iuris norma comes, pietas vicina favori,

400

Arra pudor morum, fidei dilectio pignus,

Fame sponsor honos, maiestas nominis obses,

Spes pugil adversis, dubiis fiducia pugnans,

Consilii libra, resecans censura reatus,

Nestoris examen, polientis lima Catonis,

405

Sollicitudo fori, solidi cautela senatus,

[Illimis bonitas manuum mundescere curis,]

Circumcisa loqui studiose tersa voluntas,

Maior egestate, minor exundante facultas.

Capitulum 20

De donacione et instrumentis

musicis

A tenui sponso tenuis donacio: dantur

410

Obsequium carnis, anime tractabilis usus.

Connubii tandem solidatur nodus. et ecce

Leticiam spargit, solempnis prodiga plausus,

Solis opus cythara, studium lyra Mercuriale,

Dulce Pharo sistrum, requies pastoris harundo,

415

Canna vocans sompnos, faciens syringa sopori,

Lite graves aule, iocundula nabla querelis,

Folle chorus rauco, petulanti cymbala tactu,

Pauper avena sono, modulatu fistula dives,

Buccina scabra modos, veterum sacra tympana sacris,

420

Tibia vulgaris, regina fidicula cantu,

Murmur honusque tuba, lituus citator edendi.

Capitulum 21

De avibus verba usurpantibus

Nec minus et mima nemorum circumsonat ales

Et modulos crispat nativi pectinis arte:

Ruris alauda chelys, lyricen Philomena rubeto,

425

Per vada cantor olor, cithareda per equora Siren,

Corvus 'ave' dicens, homo lingue psitacus usu,

Pica salutatrix, lasciva monedula fando,

[Turdula prompta loqui, facundo gracculus ore,]

Et quecumque stilum valet usurpasse loquendi.

Capitulum 22

De ancillis sponse

430

Sponse lecta manus, thalamis ancilla: ministrant

Virginis integritas, vidui castracio lecti,

Matrone gravitas, levitas immota puelle,

Simplicitas vultus, redolescens oris honestas,

Tuta fides lecti, nupte Venus invia culpe.

Capitulum 23

De clientela pro diversis

officiis obsequenti

435

Ordo clientele varius discurrit, ubique

Servit et ad vota famulatum sedulus explet:

Firma viri virtus, teneri timor intimus anni,

Cura senectutis, operum passiva iuventus,

Dandi cauta manus, meritorum dextra beatrix,

440

Dona modus librans, inhibens prudencia luxum,

Expense racio, reminiscens calculus asses,

Sollers auricula, viciis inapertus ocellus,

Pesque reformidans molli iuvenescere passu,

Lascivaque timens dematurescere culpa.

Capitulum 24

De ferculis in nuptiis Architrenii

et Moderancie

445

Tempus adest mense, quam mundo Copia cornu

Sarcinat; et morum locupleti funditur urna:

Sobrietas mense, sacies angusta paratus,

[Ventre minor potus, epuli contracta libido,]

Pauca petens guttur, combustio nulla palati,

450

Mansuetudo gule, stomachi tranquilla Caribdis,

Limes in effusis, dapis artans meta volumen.

Capitulum 25

Quod Fortuna favit nuptiis

Respicit et blandis epulas percurrit ocellis

Et vultus adhibet animi cum melle favorem

Sors inopum vindex, regum Tuchis ulta tumores,

455

Rannis opum terror, Nemesis suspecta tirannis,

Casus agens mitras, tribuens Fortuna curules.

O data vel raro vel nulli fercula, solis

Degustanda viris! o felix mensa, Catoni

Forsitan et nostro vix evo nota! beatis,

460

Immo beativis, indulge sumptibus. absit

Meta deum clausura dapes, connubia Virtus

Sanctiat et dempto convivia fine perhennet.

Hic igitur suspendo stilum. procedere ruptis

Erubeo mensis, quarum producere tempus

465

Non breviasse decet. metari prandia nolo,

Que Deus assiduo faciat succedere gustu,

Nec sacie nutet epulandi fixa voluptas.

O longum studii gremio nutrita, togati

Ingenii proles rudis et plebea, libelle,

470

Incolumis vivas, nec te languescere cogat

[Invidie morsus, quo morbificante bonorum]

Febricitat nomen et eo tortore modernis

Egrescit titulus. forsan, tibi si qua favoris

Uncia debetur, peplo livoris amicta

475

Non poterit venisse palam, dum sorbeat auras

Vivificas auctor. ortum lux illa Iohannis

Sumat in occasu, sol ille a funeris urna

Surgat, inextincto semper spectabilis igne.

Sub fati tenebris me noctescente, diescat

480

Hic liber et fame veterum feliciter annos

Equet, in eternum populis dilectus et ultra!