Iohannes de Alta Villa
ca. 1150 - post 1200
|
|
Architrenius
Liber octavus
|
|
___________________________________________________
|
|
Capitulum 1De commendacione antiquitatis etmundi negligencia circa moresCapitulum 2Oracio Pitaci de mansuetudineappetenda et elacione vitandaCapitulum 3Oracio Cleoboli de fortitudineCapitulum 4Oracio Solonis circa prudenciamet vite optimam composicionemCapitulum 5De subita morum mutacionecirca Atticum PalemonemCapitulum 6Quod Architrenius Naturam videritin loco floribus prelascivo, et de Naturehabitu eminenti et comitatu eiusdemCapitulum 7Sermo Nature de obsequio quod mundushomini exibet et situ eiusdem et motuCapitulum 8De duplici stellarum genereCapitulum 9De quorundam circulorum celestium descriptioneCapitulum 10De eis que acciduntex varia posicione orizontisCapitulum 11De ortu signorum_____________________________________
Capitulum 1De commendacione antiquitatis etmundi negligencia circa mores
«Omne bonum veterum labiis distillat, et imbresPegaseos senior etas exundat et orbiUbera centenni puero distendit, honestiLacte fluens nutrix; nec maturatur – anilis | |
5 | Criniculo, mente puerescens – mundus, et auctoCorpore non adhibent crementum moribus anni.Lactativa bibit veteris precepta Minerve,Nutritiva parum. nam vix libata vomunturPocula, nec prosunt, que nunc data nausea reddit, |
10 | [Nec satis auricula vigilas, si pectore dormis.]Area delicti, scelerum domus, excipit omnesMens hominum sordes. has egessisse paludesVirtutis vis nulla potest, viciique revelliNon didicit ruscus. paciatur cetera tolli, |
15 | Spina tamen restat; solidamque superbia sedemImmota radice ligat truncoque recisaStirpe manet fixo. nichil est illime nec istaAlcide potuit faculis arescere Lerna.»
Capitulum 2Oracio Pitaci de mansuetudineappetenda et elacione vitanda
«At licet ista filix sit inextirpabilis» inquit |
20 | Pitacus «et nulli valeat succumbere falci,Quin nocuo fetu populosa repullulet ydra,Tu tamen assiduus anime luctare colonus.Mollescant animi dulces, viciumque tumorisCedat, et asperitas nullo silvescat in actu |
25 | Obicibus ledens, inconsultique rigorisRobora lentescant, assit clemencia sceptrisIndivisa comes gladiique coherceat aususMicior et – iuris quantum permittit habena -Imperio parcens, prohibens punire flagello |
30 | Deterrenda minis, fluvios exosa cruorisNon lacrime, si quam regnis extorsit egestas[Et solium movere case, si quando potentum]Arentes oculos tenero compassio fletuImpluit et latuit sceptro rorante tyrannis. |
35 | Corruit elatus, luci sublatus et umbrisLucifer illatus, vanoque a numine venit,Quo Numa devenit, tumidusque inventus ab altoDetumuit ventus, et Lucifer esse coactusLetifer est factus, astrisque parentibus orbus |
40 | Luteus in luteum cadit, in pigrum impiger orbem.Vicit in humano spolio Deus, exulis exulHospitis hospes erat, ad Ditis inhospita venitTartareasque fores celorum ianua, Christus,Lucifer eternus, infractaque dextera fregit. |
45 | Ecce, quod amisit incauta superbia, celumMaiestas submissa dedit, dominusque ministrumInduit et meruit humilis vicisse potestas.Fortius insudes humili mansuescere menteEt placido vultu, socia dulcedine linguam |
50 | Affectumque riga. superum mundique favoremCaptet uterque favus, pacemque extorqueat orbisIlla vel illa quies. animi depelle tumoremLuciferique Nothos, tollatque superbia flatusPrecipites Boreamque suum, tumidique rigoris |
55 | Subsidat rabies et sola in pectore toto[Pax Zephyri vernet, florumque potencior illa]Pullulet aura crocos animeque superserat ortis.Oderit ulcisci gladio censura. nec illumConsulat in penam, nec eum tortore cruentet, |
60 | Quem liceat torquere minis; pudeatque regendosImperii fregisse iugo, semperque venenumEt numquam fudisse favum, ferroque dolorumSubsecuisse vias, crudisque extinguere morbosIgnibus – alterutro levius curantibus herbis! |
65 | Tucior est regnis gladio tranquilla iubentisNec fraudis suspecta quies; hec mente favoremExtrahit, hic lingua. feritas dirumpit amorem,Mansuetudo ligat; hauritque incauta venenumEffera maiestas vinoque ulciscitur enses, |
70 | Unaque tot flendi claudunt convivia rivos;Fictaque subridens iterat suspiria plebes,Dum domini leto producit funera planctuEt tenero sudant oculo velancia risumPectora, que modico pretexunt gaudia fletu. |
75 | Pax ad opus mandata rapit, stimulique potestasNon perdit sub pace vicem; violenta trahunturIussa minusque movent, segnesque ingrata ministrosIngratosque trahunt, nec habent extorta volentem.Est ubi mandatum violenta potencius urgent, |
80 | [Servilesque docet animos servire flagellum;]Nec satis est mandantis amor, positoque voluntasMandativa iugo, precibusque innixa potestas.Pollicitis instare vacat, mollire rigorem,Blandiciis condire minas; sevire necesse est |
85 | Et virga mutasse preces, pressumque domandisInseruisse iugum. clemencia Cesaris aurasVerberat, est tauro Phalaris mandanda voluntas.At iuri precisa velis! premordeat equiLima voluntatem, quo solo invita trahatur |
90 | Leva potestatis gladio committere penam.»
Capitulum 3Oracio Cleoboli de fortitudine
Hic Lycius: «Quicumque iubet, dulcescere raroEdidicit; torquere potest, sed parcere nescit.Imperii moles subiectos emolit. ancepsHic gladius cladis est illativus, et ira |
95 | Principis in populos fulmen populatur et orbemHinc dominus pulsat, illinc Fortuna, CaribdisSevior inque bonos crudescens vipera. verum,Si tumidum preseva tonet, si nauseet irasPectore flammato, vultu crudescat et axem |
100 | Torqueat in lacrimas, versumque exasperet orbemDescendente rota, miseris oppone rigoremMentis inattrite, nubesque expelle sereno[Pectoris obiecti. veniat tutissima virtus]Obvia fortune, fati evasura procellas |
105 | Naufragiique minas, ut non nisi prospera fiantFata. scias adversa pati! felicia numquamMagnanimo desunt, animo fortuna viriliOmnis leta venit; fatum lugubre videriDebilitas infirma facit. que sevius instant, |
110 | Materiam virtutis habent, certissima sunt hecArgumenta viri; virtusque abscondita letisProdit in adversis, fatoque obscura serenoLucet in obscuro: dum voto accommoda fiuntOmnia, noctescit, miserisque diescit, et umbram |
115 | Prospera virtuti faciunt, adversa lucernam.Ardua dum surgunt pendente Ceraunia fluctu,Eversumque suas pelagus spumescit in iras,Attollique fretum superis contendit et audaxFluctus in astra volat lunamque extinguit et ipsos |
120 | Falciferos axes, nunc trudit ad ultima navemTartara, nunc raptam superis nolentibus offert,Nunc prora nunc puppe cadit, nunc surgit utroqueSepe bibente ratis, trepida nunc claudicat alnoLuctanti cessura freto, dum pugnat et aure |
125 | Fluctibus et ponti, fervetque in funera totoMors armata mari: tunc remigis arte fruendum,[Tunc laus est vicisse fretum, tunc, si qua potestas]Est naute, fit tota palam, nec deside tutumEst languere mora. venienti occurrere fato |
130 | Uniusque manu populi servasse salutemExpedit, ut pelagi victorem fama coronet.Virtuti expediunt aditus adversa, virorumSarcina, torporis prohibens languescere sompnoDegeneres animos. nescit felicia virtus, |
135 | Mollibus utenti raro comes. induit omnemProsperitas labem, nulloque innoxia factoNon sentit consueta nefas. temerarius ausisIgnovisse solet, solidator criminis, usus.Qui flet in adversis, pueriles errat in actus |
140 | Et lacrimas perdit et famam polluit; augetLitus arans adversa dolor nescitque rigorem,Quo solidat Natura viros; doluisse dolendaNon redimit, nec dampna levant, qui dampna queruntur.Hic dolor elusas lacrimas serit, irrita mandat |
145 | Semina; nam sterilis nullaque puerpera messeFit seges et fallit vacuum cultura colonum.Si miser es, spera! veniet felicior annisHorula, meta malis. aperit solacia mestisFortune levitas, verni prenuncia plausus |
150 | Meroris presevit hiemps, preludit amaris[Mox latura favos, miseris Fortuna secundos]Adiectura dies; subitosque miserrima letisPromittunt aditus, Fortune lubrica nescitMobilitas fixisse rotam, sceptroque minatur |
155 | Solaturque casas, varios fastidit honoresCesaris et tandem solii spem mandat Amycle.»
Capitulum 4Oracio Solonis circa prudenciamet vite optimam composicionem
Dixerat, at Solon: «Minor est precognita fatiAsperitas, adversa minus previsa flagellant.Et quia Fortune laqueum prudencia solvit, |
160 | Semper ubique tibi caveas, teque omnis in omnesCautela eventus premuniat et tibi totiSis oculus totus; animi sollercia, lampasPrevia, noctifugam ferat insopita lucernam.Hec tibi dictatrix operum cunctisque magistra |
165 | Prima rudimentis, ne qua ledatur honestum,Invigilet, nulloque tibi non consulat actu.Rem male provisam dubius manet exitus. alisEvolat insolidis, si quem rapit impetus ausuNon bene pennato; melior nisi navita clavum |
170 | Torserit et velo biberit prudencia ventos,Tam mare quam mortem poture crederis alno.Si datur indempnis voto dilacio, votum[Differ, ut inspicias. properatum velle volentem]Fraudat, et audaces maturo penitet ausi. |
175 | Tarda venit subitis successus gloria; dampnumPrecipitat, qui vota rapit; facienda diserteSunt studio tractanda more. festina iuventamPlus redolent, previsa virum; precepsque volendiPlurima presumit infancia, pauca secundat. |
180 | Circumspecta tamen oculo scrutante, laboraImpiger officii, nec honesto languidus actu;Ignavo torpore veta mollescere nervos,Nec sub fasciculo fascem laturus hanela.Sordida, tersa minus, vulgo cognacior, absit |
185 | Cura, relinquatur aliis, aliena sit omnisActori paritura notam; vilescat oportetLibertatis honor, serviles si induat usus.Est tamen ut, quociens locus aut vis temporis urget,Maiorum deceant plebea negocia mores. |
190 | Quicquid ages, virtus illud premandet; et orsusPerfice! nam cepti qui finem preterit errat,Turpius admittens quam qui non inchoat; illudAccusat levitas, hoc disquisicio rectiExcusare potest, opera nil ausa repenti, |
195 | Propositi longo trutinans examine metas.Si qua tamen cepisse pudet, clausisse pudori[Et culpe est, scelerumque licet rescindere cursus -]Imperfecta solent veniam delicta mereriEt levius ledit, qui parcius institit, error. |
200 | Quas adhibes curas, vix interrumpe. laborisDifficilem rursus capit intercisio nodum.Fax, sopita nisi moveatur, mota soporemExcitat in flammas vigiles – motuque remissoLanguet et amissos iterum vix integrat ignes. |
205 | Crescat et in ramos virtus fundatur et altaEvolet et penitus fixis radicibus orbemOccupet, egregiis factis vulgata, tibiqueMane bono cumulet meliori vespere famam.Assiduo fructu pariant hanc secula messem, |
210 | Nec nisi cum morum veniat lux crastina luce.Si qua tibi vicio sordet vicinia, labemEffuge, ne spargant similes contagia mende.Dilexisse bonos et eis devinctius utiInnuit esse bonum; racioque probabilis urget |
215 | Esse malum coluisse malos. accedit eisdemUnanimes nectens studiis devocio, blandaStringitur in simili convictus copula voto:Et Marti Venus est et Marcia grata Catoni,Nec Phariam Cesar refugit, Cornelia Magnum. |
220 | Livoris pudeat rastro verrisse bonorum[Magnificos actus. alienas auribus equis]Non corrosivus, non invidus accipe laudes.Sunt quos immeritus honor indignatur et illudNon attingit humi serpens ignavia culmen, |
225 | Pigra, nec accedens, quem tollit gloria, monti.Hii, quos erexit probitas, odere favorisNon habitos plausus, aliis fluxisse dolentes,Alteriusque favent animo successibus egro.Parce tue laudi! si quid bene gesseris, alter |
230 | Te tacito laudet; aliis dicenda, silendumEst tibi, – nec vacua sunt laude silencia laudis.Absit, ut a propriis iactandi gloria factisExeat et famam preco sibi polluat actor.Plus egisse, loqui minus, id decet. amplior actis |
235 | Esto, minor tumidam solvat presumptio linguam.Absit, ut externi vicii te illesa voluptasAd scelus invitet, impunitumque timeriNon perdat facinus. populus delinquere regumA simili nolit. non est defendere culpam |
240 | Ostendisse malos; scelus est absolvere crimenCrimine, nec magna redimunt exempla reatus.Sit tibi pro lima sapiens, auriga regendiPectoris excessus inhibens; suppresset habenamAd medium tendens, laterum vitando paludes. |
245 | [hic tibi sincere ferat exemplaria vite,]Hic precepta tuos domet in moralia sensus,Hic paleas purgans excussos ventilet actus,Albaque mundande tribuat tersoria menti.Prudentum speculo mores compone, disertos |
250 | Dilige, philosophis impende libencior aures.
Capitulum 5De subita morum mutacionecirca Atticum Palemonem
Auribus hortatus bibulis hausisse peritos,Quos habeat fructus, satis est monstrasse PalemoAtticus, effusi suadente libidine luxus,Qui non illecebris modo lascivire, sed ipso |
255 | Luxurie noto plebescere nomine vellet.Hic, matutinis Phebo candente caminis,Morbida nocturne liquit dispendia cene,Marcidus unguentis, sertis redimitus, honustusOra ligante mero, petulanti pictus amictu, |
260 | Aspectuque vagus, Xenocratis limen apertumCernit et accedit, plena sapientibus aususConsedisse domo, salibus risuque facetoDivitis eloquii morsurus dogma; sed illumIndignata virum gravitas matura recessum |
265 | Maturare iubet. Xenocratis sola morandiIndulget veniam bonitas tranquilla, manuque[Pacis signa movet et – quod tractabat omisso]Propositi cursu – vires formamque modestiDisserit, ut iuvenem, luxu qui sordet, honesti |
270 | Urat in affectus aliosque inflammet amoresEt vite in melius revocande spiret odorem.Nec mora, primicias capienti fronte pudorisErubet et molles habitus dampnasse PalemoSustinet, et vultus accusat purpura crimen. |
275 | Ecce voluptatum pudet et piget, ecce coronamDecerpit capiti, leviumque insignia vellit,Dispersaque comam serie conturbat et hirtamMaturat tenero iuvenilem pectinis usu,Effusasque manus inconsulteque vagantes |
280 | Contrahit et clamidis fugientibus inicit umbram.Succedente mora succedit gracia morum,Inque dies cedit Venus accedente venusto,Rectificatque virum declivem regula virtus,Philosophumque facit facundia philosophantis, |
285 | Socraticosque bibit Xenocratis alumpnulus imbres.»
Capitulum 6Quod Architrenius Naturam videritin loco floribus prelascivo, et de Naturehabitu eminenti et comitatu eiusdem
Sic loquitur Solon et prona funditur urnaEloquii torrens, non arescente loquendi[Equore nec liquidis intermiscente paludes.]Proclives oculos levat Architrenius: instar |
290 | Sideris ardescens mulier spectatur et igniLacius educto rutilum procul explicat orbem,Ingeminatque loci radios; nam Vere maritoPregnativa parit rosulas et lilia Tellus,Splendoresque serit alios fecundula florum |
295 | Flora, perhennantis iubar effusiva diei.Non hiemis fecem queritur tersissima verisArea, nec recipit Zephirus consorcia brume.Hec mulier vultu roseo phebescit, ephebisDefecata genis, senio matura, virentis |
300 | Servat adhuc laurum faciei, temporis evoNon minor, ut Pilios longe precesserit annos.Non marcente cuti vetulatur fixa iuventeFloriditas, anus est etas faciesque puella,Nec speculum longi nebulescit temporis umbra. |
305 | Preminet in specie maiestas, sobrius orisMatronatur honos; levitatem nulla fateturPorcio nec quatitur gestu petulante, gravescitTota, brevisque suum non perdit fimbria pondus.Illasciva sedet, quovis reverenda, chorusco |
310 | Imperiosa throno, quem lactea crine coronatTurba senum, domine genibus minor. ardua sedes[Est illos equasse pedes, plenaque licemur]Nobilitate dee summum contingere calcem.Innituntur humo cancellatisque sedentes |
315 | Cruribus insternunt pro pulvinaribus herbas.Miratur solito magis Architrenius, ardetAgnovisse deam; novitas blanditur et uritIn desiderium. de qua Solone docentiUt primum didicit, quod erat Natura, citato |
320 | Advolat excursu, fletum derivat, adulteLeticie testem, comitatu gaudia dulciProducunt lacrime. venit, affandique negaturCopia, de mundo Genesi texente loquelam.
Capitulum 7Sermo Nature de obsequio quod mundushomini exibet et situ eiusdem et motu
«Omnigene partus homini famulantur, eique |
325 | Et domus et nutrix ancillaque, machina mundi,Omne bonum fecunda parit, maiorque minoriObsequitur mundus. tibi discors unio rerumEternum statura cohit, fractoque tumultuPax elementa ligat. gaude tibi sidera volvi |
330 | Defigique polos, mundique rotatilis auleArtificem gratare Deum, dominumque ministroErexisse domum, cuius molicio summumActorem redolet. excelsi dextera tantis[Dotibus excoluit opifex opus, omnia posse] |
335 | Disputat illud eam; nec enim decisa potestasEst ea, qua numquam lapsurus volvitur orbisRaptibus eternis, totusque volubilis axemCircuit immotum, paribusque rotatibus actamPrecipitat speram, dum sola immobilis ima |
340 | Pondere vergit humus, nullo conamine surgens,Se nulla levitate rotat, centroque coheretImpaciens motus, medio pigrescit in axeInfima, si veteres verum cecinere. moderneAt melior, famosa minus, sollercia pubis: |
345 | Vel nichil est imum vel quelibet infima; mundusNe labet, immenso circummordetur inani.Terra vicem puncti recipit collata supremo,Unde modum terre visus punctum estimat, undeFraudari radios positis procul imputat astris. |
350 | Terre forma teres, teretisque supernatat undeCurva superficies, terramque amplectitur arcuImperfecta maris – prohibenti litore – spera,Que medium centri contingit cuspide mundum.Ardenti spolio vestitur sidere celum |
355 | Multifidaque face tenebris occurrit et orbiExibet excubias oculis populosior Argus.Astra pluunt radios et caligantibus usum[Lampadis indulgent et pessum nata superne]Flamma peregrinat, sordentibus hospita tectis. |
360 | Contrahitur terre stella globus arcior. illum,Visa minor, superat astri rota plenior; infraSunt Cytharea, soror Phebi, Cyllenius ales.
Capitulum 8De duplici stellarum genere
Scinditur in geminum stellans genus. altera fixusImpetus astra movet, error premit altera flexu |
365 | Multivago torsisse vias; interque planetasFalce senex, sceptroque Iovis, Marsque ense choruscat;Sol arcum, Cytharea facem, Cyllenius arpenEt Phebe pharetram venandi fervida gestat.Astri Luna vicem Phebi mendicat ab astro, |
370 | Sideris obscuro naturam eliminat orbe,Iacturam redimit et Solis imagine SolemInduit et dampnum fraterna lampade pensat;Parte iubar recipit, partem ferrugine texit,Nec Stigium perdit partim Proserpina peplum. |
375 | Nunc tamen et toto fraudatur luminis usu,Cum Phebi radios terre ferit obvia nubesEt caput aut caudam Lunamque intercipit umbraEt soror a fratris vultu declinat amato,Totaque sulphureo nubit Proserpina Diti. |
380 | Nec minus et fratris homini iubar invidet, arcensLuminis excursu; visusque excussus, ut axesPhebeos feriat, lunari offenditur orbe,Nec placitam celeri defigit harundine predam.
Capitulum 9De quorundam circulorum celestiumdescriptione |
385 | Figit utrumque polum, paribusque utrumque dieiRespicit equator spaciis, mundique tumoremDividit et partes in spera maximus equat.Nec minor obliquo signorum circulus arcuAd Boream surgit et ad Austrum vergit, et illum |
390 | Equator mediumque secat, mediusque secatur.Nec minor et medie qui nocti ascribitur orbis,Dimidiumque diem metiri dicitur, arcuStante, ceniz capitum mundique supermeat axes.Nec minor et medius medium partitus utrumque |
395 | Percutit axe ceniz, visus finitor, orizonEt Styga cum superis communi limite nodat.Linea solsticii mundi curvatur ad axesOrbe paralello, Phebi sensura recursus,Proxima fit capitum vel distantissima puncto. |
400 | Et tamen equator directo figit in orbeSolsticium, quo cernit Aren simul Arthon et Austrum;Deprensum est hunc esse locum, tumor ille duobus[Solsticiis ardet totidemque recessibus idem]Friget et equator solem stacione reflectit |
405 | Equidiemque facit. etenim sol cogitur omniStare paralello, qui Cancri interiacet altumDepressique situs caput Egocerontis; et illaSunt loca, zodiacus ubi plus declinat ad AustriArturique polos et ab equatore recedit. |
410 | Amplior includit egresse cuspidis orbemArea zodiaci, quo sol raptatur ad ortumIngenito motu, centroque amplectitur arcum,Nunc terre propior, nunc elongatus, et augisFigitur in Geminis et pigra rotatur ad ortum |
415 | Fixis tarda comes in eisdem raptibus astris.
Capitulum 10De eis que accidunt ex variaposicione orizontis
Dividit innumerus speram declivis orizon,Augeturque dies Cancri, contraque minoremDeprimit Egoceron, quanto est erectior ArthosFit brevior brevior et maior maior, eamque |
420 | Nox recipit formam, similique revolvitur arcu.Hic situs est declivis, ubi producitur absqueNocte dies Cancri, nec nox contractior arcuLanguet in opposito, surgitque Aurora dieiPromissura facem, sed non latura, vel instans |
425 | [Cogitur esse dies; nam idem complectitur ortum]Punctus et occasum, superisque revolvitur orbeDimidio Phebus, Thetidisque recolligit undisSurgentes radios, pascitque soporibus artusInsompnes alias, udisque cubilibus ardet. |
430 | Est ubi nox piceo mensem non vestit amictu,Est ubi per geminos eadem non texitur umbra,Est ubi Luna tribus fraterna lampade pallet,Est ubi bis duplici Sol insopitus hanelat,Est ubi per quinque Phebi vigil excubat ignis, |
435 | Est ubi sex solito caret hospite mater Achillis.Nec minus extendi brume contingit ad arcusOppositos noctes, totoque rotabitur annoUna una cum nocte dies. ubi meta videntiSternitur equator et mundi figitur axe |
440 | Indeclive ceniz, mediique est nulla dieiLinea vel quevis, situi cuicumque diurnamPartitura moram, Boree quia subiacet; illaIn longum regio non tenditur, omnibus ipsaLacior, occiduis numquam decurritur astris.
Capitulum 11De ortu signorum
|
445 | Semper ab Eoo consurgit cardine mundusAxibus immotis, signorumque erigit orbem,Errantesque trahit stellas, totumque revolvitMutatove situ, nec surgit segnior arcus |
450 | Quam cadat oppositus, et Cancri semper in ortuEgoceron vergit; et rursum, si qua propinquantFrixei capiti vel Libre signa, paresqueInterhabent arcus, neutrum deductius ortuSurgit, et Astream qui Chelas impetus urget, |
455 | Hemoniique moras idre sibi vendicat ultor.Omnibus hoc speris; sed qua directus orizonUstam cingit Aren, equalis dirigit ortusZodiaci quartas, tropicas ubi flectit habenasSol, noctique diem punctis finalibus equat. |
460 | Quilibet hic arcus equales protrahit ortuOccasuque moras, oriturque equaliter omneOpposito signum. nam Libre suscipit horasPortitor Elleus, nec Tauro Scorpio cedit,Permittitque Chiron gemino sua tempora fratri; |
465 | Egoceron Cancro par enatat, Urna Leoni;Erigonesque moras equant dispendia Piscis.Equis a tropico spaciis distancia surguntTractu signa pari, tropicoque propinquius ortumPlenius extendit et Libra tardior exitScorpius Erigone, Cancer vectore Latones.» |